Zachowek mimo dziedziczenia z ustawy? Darowizny za życia spadkodawcy mogą oznaczać dodatkową zapłatę

Zachowek najczęściej kojarzy się z sytuacją, w której spadkodawca sporządził testament i pominął jednego z najbliższych członków rodziny. W praktyce roszczenie o zachowek może jednak powstać również wtedy, gdy testamentu nie ma, a spadkobiercy dziedziczą zgodnie z ustawą.

Samo otrzymanie udziału w spadku nie zawsze oznacza bowiem, że uprawniony otrzymał majątek o wartości odpowiadającej należnemu mu zachowkowi. Szczególne znaczenie mają w takich sprawach darowizny dokonane przez spadkodawcę jeszcze za życia.

Zachowek przysługuje nie tylko osobie pominiętej w testamencie

Do zachowku uprawnieni są przede wszystkim dzieci i dalsi zstępni spadkodawcy, jego małżonek oraz – w określonych przypadkach – również rodzice.

Co do zasady zachowek wynosi połowę wartości udziału, który przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym. W przypadku małoletniego zstępnego albo osoby trwale niezdolnej do pracy wynosi on dwie trzecie wartości takiego udziału.

Kluczowe znaczenie ma jednak rzeczywista wartość majątku otrzymanego przez uprawnionego. Jeżeli nie uzyskał on pełnego zachowku w postaci darowizny, powołania do spadku albo zapisu, może żądać zapłaty kwoty potrzebnej do jego uzupełnienia.

Roszczenie o zachowek może więc przysługiwać również osobie, która została spadkobiercą zarówno na podstawie ustawy, jak i testamentu, ale otrzymany przez nią majątek ma zbyt małą wartość.

Darowizny mogą zmienić obraz całego spadku

W wielu rodzinach znaczna część majątku jest przekazywana jeszcze za życia przyszłego spadkodawcy. Jedno z dzieci otrzymuje mieszkanie, dom, działkę, gospodarstwo rolne albo znaczną kwotę. Po śmierci rodzica w spadku pozostaje natomiast majątek o znacznie mniejszej wartości.

Formalnie dzieci mogą dziedziczyć pozostały spadek w równych częściach. Nie oznacza to jednak, że wcześniejsze przysporzenia pozostają bez znaczenia.

Przy obliczaniu zachowku do wartości spadku dolicza się bowiem, na zasadach określonych w Kodeksie cywilnym, darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.

Doliczenie darowizny nie powoduje, że przekazana nieruchomość automatycznie wraca do spadku. Jej wartość powiększa jednak podstawę, od której obliczany jest zachowek. W konsekwencji może się okazać, że osoba dziedzicząca z ustawy otrzymała mniej, niż wynosi należna jej część chroniona przepisami o zachowku.

Przykład nierównych darowizn między dziećmi

Matka pozostawia dwoje pełnoletnich dzieci. Nie sporządziła testamentu, dlatego każde z nich dziedziczy połowę spadku.

Majątek pozostawiony po jej śmierci ma wartość 400 000 zł. Każde dziecko otrzymuje więc udział o wartości 200 000 zł.

Kilka lat wcześniej matka podarowała jednak jednemu z dzieci nieruchomość o wartości 1 600 000 zł. Po doliczeniu tej darowizny podstawa obliczenia zachowku wynosi 2 000 000 zł.

Udział ustawowy drugiego dziecka odpowiada połowie tej kwoty. Jego zachowek wynosi natomiast połowę wartości udziału ustawowego, czyli 500 000 zł. Ponieważ ze spadku otrzymało ono 200 000 zł, różnica wynosi 300 000 zł.

Mimo dziedziczenia z ustawy może więc powstać roszczenie o zapłatę kwoty potrzebnej do uzupełnienia zachowku.

Ostateczny wynik zawsze zależy jednak od całej sytuacji majątkowej – wartości spadku, długów, wszystkich darowizn oraz korzyści otrzymanych wcześniej także przez osobę dochodzącą zapłaty.

Jak ustala się wartość darowizny?

W przypadku nieruchomości nie przyjmuje się automatycznie wartości wskazanej wiele lat wcześniej w akcie notarialnym.

Wartość darowizny ustala się według stanu przedmiotu z chwili jej dokonania, ale według cen obowiązujących w chwili ustalania zachowku.

Jeżeli więc rodzic przekazał dziecku niezabudowaną działkę, na której obdarowany później wybudował dom, przedmiotem wyceny powinien być zasadniczo stan działki z chwili darowizny, lecz przy uwzględnieniu aktualnych cen rynkowych.

Z tego względu w sprawach o zachowek często konieczne jest odtworzenie dawnego stanu nieruchomości oraz przeprowadzenie wyceny przez rzeczoznawcę majątkowego.

Znaczenie ma cały majątek przekazany rodzinie

Analiza nie może ograniczać się wyłącznie do darowizn otrzymanych przez drugiego spadkobiercę.

Jeżeli osoba dochodząca zachowku sama wcześniej otrzymała od spadkodawcy pieniądze, nieruchomość albo inne wartościowe przysporzenie, jego wartość zalicza się na należny jej zachowek.

Dopiero zestawienie majątku pozostałego po śmierci oraz wszystkich istotnych darowizn pozwala ocenić, czy zachowek został pokryty, czy też uprawnionemu przysługuje dodatkowe roszczenie pieniężne.

Dziedziczenie nie zawsze zamyka sprawę zachowku

Najważniejszy wniosek jest taki, że samo powołanie do spadku nie wyklucza roszczenia o zachowek.

Osoba najbliższa może dziedziczyć z ustawy, a jednocześnie domagać się dodatkowej zapłaty, jeżeli wartość odziedziczonego majątku jest niższa niż zachowek obliczony po uwzględnieniu wcześniejszych darowizn spadkodawcy.

Takie sytuacje pojawiają się zwłaszcza wtedy, gdy znaczna część rodzinnego majątku została jeszcze za życia przekazana tylko jednemu z dzieci.